TÁM MƯƠI NĂM XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH VĂN HÓA

LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH VĂN HÓA, THỂ  THAO VÀ DU LỊCH 

            Trải qua 80 năm xây dựng và phát triển, dưới ánh sáng của Chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh; dưới sự Lãnh đạo sáng suốt, tài tình của Đảng; sự quản lý, điều hành của Nhà nước, Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL)  đã đồng hành cùng dân tộc, đi trọn một hành trình vẻ vang và đầy tự hào, phụng sự đất nước, phục vụ nhân dân, vì độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội. 

Lịch sử phát triển của Ngành VHTTDL có thể chia thành các giai đoạn sau: 

1. Giai đoạn trước và sau Cách mạng Tháng Tám 

Lĩnh vực Văn hóa - Thông tin: 

Vào đầu những năm 40 của thế kỷ 20, trong rất nhiều công việc quan trọng và  cần kíp phải chuẩn bị cho Cuộc tổng khởi nghĩa đánh đổ chế độ phát xít, thực dân  phong kiến, lập nên chế độ dân chủ, cộng hòa, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và Tổng Bí  thư Trường Chinh đã nhận rõ vai trò, đóng góp to lớn và quan trọng của văn hóa. Và  đòi hỏi cấp bách lúc này cần phải có một đường lối nhất quán cho hoạt động văn hóa,  văn nghệ phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc.  

Trước yêu cầu đó, tháng 02/1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản  Đông Dương đã thông qua Đề cương Văn hóa Việt Nam. Văn kiện nêu rõ ba nguyên  tắc vận động văn hóa: dân tộc hóa, khoa học hóa và đại chúng hóa; đồng thời khẳng  định văn hóa là một mặt trận, người làm văn hóa là chiến sĩ. Đề cương văn hóa năm  1943 được coi là bản tuyên ngôn và cương lĩnh đầu tiên của Đảng về văn hóa, đặt nền  móng lý luận, định hướng cho sự hình thành và phát triển nền văn hóa Việt Nam mới,  nền văn hóa thời đại Hồ Chí Minh.  

Tuyên cáo ngày 28/8/1945 của Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng  hòa trong nội các quốc gia Bộ Thông tin, Tuyên truyền được thành lập (sau đó ngày  01/01/1946 đổi tên là Bộ Tuyên truyền và Cổ động) - tiền thân của Bộ Văn hóa, Thể  thao và Du lịch ngày nay. Từ đó, ngày 28/8 hàng năm đã trở thành Ngày Truyền thống  của Ngành VHTTDL.

Sau khi Quốc hội Khóa I họp ngày 02/3/1946, thành lập Chính phủ Liên hiệp chính thức thì Bộ Tuyên truyền và Cổ động không còn tồn tại. Đến ngày 13/5/1946,  Nha Tổng giám đốc thông tin, tuyên truyền mới được tổ chức dưới quyền chỉ huy và  kiểm soát trực tiếp của Bộ Nội vụ, và đến ngày 27/11/1946 đổi thành Nha thông tin.  Các cơ quan phụ thuộc có Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam, thành lập ngày  7/9/1945. 

Ngày 24/11/1946, Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được triệu tập tại  Hà Nội. Hồ Chủ tịch khai mạc Hội nghị, Người chỉ rõ: Văn hóa phải hướng dẫn quốc  dân thực hiện Độc lập, Tự cường và Tự chủ. Đây cũng chính là kim chỉ nam xuyên  suốt mọi hoạt động của Ngành Văn hóa và Thông tin. 

Lĩnh vực Thể dục thể thao: 

Sắc lệnh ngày 30/01/1946 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký, thành lập Nha Thể dục  Trung ương trực thuộc Bộ Thanh niên là “Thực hành thể dục trong toàn quốc”. Phát  động phong trào “Khỏe vì nước” thu hút đông đảo quần chúng tham gia. 

2. Giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp (19/12/1946 đến tháng 7/1954) 

Lĩnh vực Văn hóa - Thông tin: 

Công tác thông tin, tuyên truyền lúc này chiếm vị trí hàng đầu trong năm bước  công tác cách mạng với khẩu hiệu của Hồ Chủ tịch tại Hội nghị văn hóa toàn quốc  lần thứ II họp vào tháng 7/1948 và Hội nghị cán bộ văn hóa lần thứ I vào tháng  02/1949: “Kháng chiến hóa văn hóa, văn hóa hóa kháng chiến”. 

Ngày 10/7/1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh số 38/SL sáp nhập Nha  Thông tin thuộc Bộ Nội vụ vào Thủ tướng Phủ và Sắc lệnh số 83/SL hợp nhất Nha  thông tin thuộc Thủ tướng Phủ và Vụ Văn học, nghệ thuật thuộc Bộ Giáo dục thành  Nha Tuyên truyền và Văn nghệ thuộc Thủ tướng Phủ do đồng chí Tố Hữu phụ trách. 

Cuộc kháng chiến chống Pháp chín năm diễn ra ác liệt. Song ở đâu có kháng  chiến, ở đó có văn hóa kháng chiến. Những “Chiến sĩ trên mặt trận văn hóa” qua các  thời kỳ cách mạng đã biết cách tổ chức công tác tuyên truyền thành một nghệ thuật,  đồng thời lại biết cách đưa nghệ thuật vào công tác tuyên truyền. Đây là một thành  tựu lớn của nền văn hóa - nghệ thuật - thông tin - tuyên truyền của Ngành chúng ta. 

Ngày 10/10/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh 122- Sắc lệnh sát nhập  bộ phận nhà in của Nha Tuyên truyền thành lập Nhà in Quốc gia, đơn vị sản xuất  đồng thời là cơ qaun quản lý hoạt động in ấn của cả nước (tiền thân của Cục Xuất  bản, In và Phát hành hiện nay). 

Lĩnh vực Thể dục thể thao: 

Ngày 30 tháng Giêng năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh số 14 thiết  lập Bộ Thanh niên một Nha thể dục Trung ương thuộc Bộ Thanh niên, tiền thân của  ngành Thể dục thể thao ngày nay. Ngày 27/3/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh  số 38 thiết lập trong Bộ Quốc gia Giáo dục một Nha Thanh niên và Thể dục, gồm có  một phòng Thanh niên Trung ương và một Phòng Thể dục Trung ương.

Lĩnh vực Du lịch: 

Thành lập Công ty Du lịch Việt Nam (tiền thân của Tổng cục Du lịch) trực  thuộc Bộ Ngoại thương (Nghị định số 26/CP ngày 9/7/1960). Ngày 16/3/1963 Bộ  Ngoại thương ban hành Quyết định số 164-BNT-TCCB quy định nhiệm vụ, quyền  hạn và tổ chức của Công ty Du lịch Việt Nam. 

             3. Giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội miền Bắc và đấu tranh thống nhất  nước nhà (1954-1975) 

Lĩnh vực Văn hóa - Thông tin: 

* Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội (1954-1964) 

Bộ Tuyên truyền được Hội đồng Chính phủ thành lập từ trung tuần tháng 8- 1954 và được Quốc hội V thông qua ngày 20/5/1955 đổi tên là Bộ Văn hóa, do giáo  sư Hoàng Minh Giám làm Bộ trưởng. Giai đoạn này, sự nghiệp văn hóa và thông tin  được phát triển toàn diện theo định hướng rõ ràng để đi sâu vào chuyên ngành hoạt  động, phát triển có bài bản về nội dung, về đào tạo cán bộ và phương thức hoạt động,  tăng cường lực lượng văn hóa, thông tin để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc,  tham gia chiến đấu ở miền Nam. 

Có thể nói đây là thời kỳ phát triển cơ bản, toàn diện nhất, xây dựng cơ sở nền  văn hóa mới khắp các tỉnh, thành phố miền Bắc. 

            * Miền Bắc chống chiến tranh phá hoại và chi viện miền Nam (1965-1975) 

Giai đoạn này, báo chí, xuất bản đóng vai trò hết sức quan trọng động viên toàn  quân, toàn dân chiến đấu chống quân xâm lược. Đặc biệt trong thời kỳ này có hai hoạt  động văn hóa, văn nghệ nổi bật đó là phong trào “Tiếng hát át tiếng bom” và “Đọc  sách có hướng dẫn” đã góp phần giáo dục lòng căm thù sâu sắc của nhân dân đối với  bọn xâm lược và bè lũ tay sai, cổ vũ tinh thần yêu nước, giáo dục chủ nghĩa anh hùng  cách mạng. 

Công tác thông tin trở thành “mũi nhọn” với việc thành lập Tổng cục Thông  tin (Quyết định số 165-NQ/TVQH ngày 11/10/1965). Chỉ thị về công tác thông tin  trong quần chúng của Ban Bí thư Trung ương Đảng số 118/CT-TW ngày 25/12/1965  đề ra cho công tác thông tin nhiệm vụ nặng nề: “Phải cổ động thường xuyên bằng  các hình thức tuyên truyền nhẹ nhàng, có tính chất quần chúng rộng rãi” để “Nhà  nhà đều biết, người người đều nghe”. 

* Miền Nam chống Mỹ, ngụy (1954-1975) 

Ở miền Nam, sau khi chuyển quân, tập kết, ngành Văn hóa, Thông tin thực tế  không còn tồn tại. Mọi hoạt động phải chuyển vào bí mật, lấy tuyên truyền miệng là  phương thức hoạt động chính. Sau khi Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam chính  thức ra đời ngày 20/12/1960 tại tỉnh Tây Ninh, Ngành Thông tin Văn hóa ở miền  Nam nhanh chóng được khôi phục. Chính phủ lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt  Nam thành lập ngày 06/6/1969, đồng chí Lưu Hữu Phước làm Bộ trưởng Bộ Thông  tin - Văn hóa. Trải qua bao hy sinh, gian khổ, đất nước đã giành được tự do, độc lập: 

Đại thắng mùa xuân 1975 đi vào lịch sử như một thiên anh hùng ca bất diệt; người  người nồng nhiệt xuống đường với rừng cờ, biểu ngữ, ảnh Bác Hồ, cất cao tiếng  hát “Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng”. 

Giai đoạn củng cố hậu phương lớn, chống chiến tranh phá hoại ở miền Bắc và  tất cả cho tiền tuyến lớn miền Nam, tiến lên “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào”  là giai đoạn sôi động nhất của ngành Văn hóa và thông tin trong cả nước. 

Lĩnh vực Thể dục thể thao: 

Ban Thể dục thể thao Trung ương được thành lập năm 1957, đến năm 1960 đổi  thành Ủy ban Thể dục thể thao. 

Lĩnh vực Du lịch: 

Chuyển giao Công ty Du lịch Việt Nam sang Phủ Thủ tướng quản lý (Nghị  định 145/CP ngày 18/8/1969 của Hội đồng Chính phủ). 

            4. Giai đoạn sau Đại thắng mùa xuân 1975 đến trước Đại hội Đảng toàn  quốc lần thứ VI, năm 1986 

Lĩnh vực Văn hóa - Thông tin: 

Tháng 6/1976, nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được thành lập,  Chính phủ tổ chức Bộ Văn hóa do Giáo sư Nguyễn Văn Hiếu làm Bộ trưởng. 

Năm 1977, Ủy ban phát thanh và truyền hình Việt Nam ra đời. Xưởng phim  truyền hình thuộc Tổng cục thông tin đã chuyển từ trước, nay chuyển tiếp phần truyền  thanh các tỉnh sang Ủy ban phát thanh và truyền hình. Tổng cục thông tin hợp nhất  với Bộ Văn hóa thành Bộ Văn hóa và Thông tin theo Nghị quyết số 99/NQ/QHK6  của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, và đến ngày 04/7/1981 đổi lại là Bộ Văn hóa theo  Nghị quyết kỳ họp thứ I Quốc hội khóa VII. 

Có thể nói thời kỳ 1975-1985, ngành Văn hóa thông tin chuyển từ chiến tranh  sang hòa bình, tuy mấy năm đầu có lúng túng, bị động, khó khăn, nhưng đã vượt qua  thử thách và phát triển toàn diện với một chất lượng mới trên phạm vi cả nước. 

Lĩnh vực Thể dục thể thao: 

Phát triển các phong trào thể dục thể thao quần chúng, đặc biệt đẩy mạnh cuộc  vận động “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại”. 

Lĩnh vực Du lịch: 

Thành lập Tổng cục Du lịch trực thuộc Hội đồng Chính phủ (Quyết nghị  262NQ/QHK6 ngày 27/6/1978 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội). 

Ngày 23/01/1979, Hội đồng Chính phủ ra Nghị định số 32/CP quy định nhiệm  vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Tổng cục Du lịch. 

5. Giai đoạn đổi mới (1986 - 2006) 

Lĩnh vực Văn hóa - Thông tin:

Trước yêu cầu đổi mới, Bộ Thông tin được lập lại trên cơ sở giải thể Ủy ban  phát thanh và truyền hình và tách các bộ phận quản lý xuất bản, báo chí, thông tin, cổ  động, triển lãm của Bộ Văn hóa theo Quyết định số 34 của Bộ Chính trị và Thông  cáo ngày 16/02/1986 của Hội đồng Nhà nước để thống nhất quản lý các phương tiện  thông tin đại chúng. Đồng chí Trần Hoàn làm Bộ trưởng Bộ Thông tin. Đồng chí Trần  Văn Phác làm Bộ trưởng Bộ Văn hóa. 

Ba năm sau (1987-1990), một tổ chức mới được hình thành, hợp nhất 04 cơ  quan: Bộ Văn hóa, Bộ Thông tin, Tổng cục Thể dục thể thao, Tổng cục Du lịch thành  Bộ Văn hóa - Thông tin - Thể thao và Du lịch theo Quyết định số 244 NQ/HĐNN8  ngày 31/3/1990 do đồng chí Trần Hoàn làm Bộ trưởng. 

Vừa hợp lại xong đã thấy không hợp lý nên mỗi năm lại tách dần một bộ phận:  Du lịch sáp nhập vào Bộ Thương mại và Du lịch (Nghị quyết Kỳ họp thứ 9, Quốc hội  khóa VIII ngày 12/8/1991). Ngày 26/10/1992, thành lập Tổng cục Du lịch là cơ quan  thuộc Chính phủ (Nghị định số 05-CP). Sau khi tách Du lịch, lại đến Thể dục thể thao,  Phát thanh truyền hình thành các ngành trực thuộc Chính phủ. 

Năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin trở lại như trước đây, với chức năng, nhiệm  vụ như Nghị định số 81-CP ngày 08/4/1994 của Chính phủ quy định. Việc liên tục  tách ra nhập vào như trên đã ảnh hưởng về nhiều mặt hoạt động của Ngành. Rất may  là thấy trước vấn đề này, nên với phương châm chỉ đạo “Giữ nguyên trạng, bộ phận  nào làm việc nấy, không xáo trộn cả người và kinh phí” nên mọi công việc được tiến  hành bình thường. Trong hai năm 1994 - 1995, ngành Văn hóa - Thông tin đã tập  trung mọi cố gắng phục vụ các ngày lễ lớn của dân tộc. Đây là sự khôi phục và phát  triển các hoạt động văn hóa, thông tin chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp của  toàn xã hội theo phương hướng đúng đắn mà Nghị quyết Trung ương lần thứ 4 của  Đảng đã đề ra. 

Năm 1998, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng  (khóa VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản  sắc dân tộc” được ban hành, mở ra một thời kỳ mới cho sự nghiệp văn hóa Việt Nam.  Bám sát 5 quan điểm chỉ đạo cơ bản, 10 nhiệm vụ cụ thể và 4 giải pháp chủ yếu để tiếp  tục xây dựng và phát triển văn hóa trong thời kỳ mới, toàn Ngành đã phấn đấu vượt  qua nhiều khó khăn, tiếp tục khẳng định những thành tựu trong quá trình đổi mới. 

Năm 2000, năm bản lề chuyển giao thiên niên kỷ đã đánh dấu bước phát triển  vượt bậc của ngành Văn hóa - Thông tin. Nhiều hoạt động văn hóa - thông tin kỷ  niệm các ngày lễ lớn của Đảng và dân tộc được tổ chức; bộ mặt văn hóa nước nhà  khởi sắc, chuyển biến đồng đều, tích cực theo hướng mà Nghị quyết Trung ương 5  (khóa VIII) đề ra. 

Từ năm 2006, ngành Văn hóa - Thông tin chủ động triển khai thực hiện Nghị  quyết Đại hội X của Đảng, tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 (khóa  VIII), Kết luận Hội nghị Trung ương 10 (khóa IX) về xây dựng nền văn hóa Việt  Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, bảo đảm “sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt với phát triển văn hóa - nền tảng tinh  thần của xã hội” (Văn kiện Đại hội Đảng X). 

Lĩnh vực Thể dục thể thao: 

Năm 2000, thể thao tiếp tục con đường hội nhập quốc tế và chinh phục các đỉnh  cao thành tích mới, tham dự Olympic mùa hè lần thứ 27 tại Sydney. Năm 2002, Thủ  tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 57/2002/QĐ-TTg ngày 26/4/2002 phê duyệt  quy hoạch phát triển ngành Thể dục thể thao đến năm 2010. 

Lĩnh vực Du lịch: 

Ngày 15/8/1987, Hội đồng Bộ trưởng ra Nghị định số 120-HĐBT quy định  chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Tổng cục Du lịch. 

Nghị quyết Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa VIII ngày 12/8/1991 sáp nhập Tổng  cục Du lịch vào Bộ Thương mại và Du lịch. 

Ngày 26/10/1992, Chính phủ ra Nghị định số 05-CP thành lập Tổng cục Du  lịch là cơ quan thuộc Chính phủ. 

6. Giai đoạn năm 2007 đến nay 

Ngày 31/7/2007 lại đánh dấu một bước ngoặt lớn của Ngành: Bộ Văn hóa, Thể  thao và Du lịch được thành lập, thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý đa ngành, đa  lĩnh vực (Nghị quyết số: 01/2007/QH12) trên cơ sở sáp nhập Tổng cục Du lịch, Ủy  ban Thể dục thể thao; tiếp nhận phần quản lý nhà nước về gia đình từ Ủy ban Dân số,  Gia đình và Trẻ em thành Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. 

Từ ngày 01/3/2025, Bộ tiếp nhận thêm chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước  về báo chí, xuất bản, truyền thông từ Bộ Thông tin và Truyền thông.